Het vrije woord staat centraal in de bblthk

De bblthk Wageningen waakt ervoor dat alle Wageningse bevolkingsgroepen toegang houden tot het vrije debat.

De bblthk speelt een bredere rol in de Wageningse cultuur dan alleen het uitlenen van boeken. Afgelopen vrijdag bijvoorbeeld werd er de expositie Tijd voor Tapijten van stichting De Vrolijkheid geopend. De tapijten zijn ontworpen door kunstenaars met een vluchtelingenachtergrond, en gemaakt door families uit AZC’s. Ook organiseerde de bblthk vrijdag een workshop ‘Spelletjes, liedjes en versjes’, voor baby’s en hun (groot)ouders.

Foto: Cees Beumer

Middenklassen

Directeur Sjaak Driessen: ‘Het zijn vooral de middenklassen en lagere inkomensgroepen die hier komen. De hogere klasse zien we minder. Dat is het mooie aan de bibliotheek: de samenleving dreigt steeds verder uiteen te vallen in groepen met verschillende achtergronden. Wij brengen al die groepen bij elkaar door ze te inspireren met allerlei vormen van cultuur en kennis. De bibliotheek is een van de weinige publiek toegankelijke gebouwen in Wageningen. Er zijn veel Wageningers die hier regelmatig zitten, bijvoorbeeld om kranten te lezen of om rustig te studeren.’

Streekromans en Sartre

Natuurlijk is de bblthk ook nog steeds dé plek om, voor weinig geld, de mooiste boeken, films en cd’s te lenen. Je kunt er kiezen uit 50.000 boeken, van allerlei stromingen en voor ieder wat wils. Voor wie van Sartre houdt, voor wie weg wil dromen bij een streekroman, voor wie meer over dinosauriërs wil weten en voor wie zijn bakkunsten wil verfijnen: de boeken staan er gewoon. ‘Met lezen en genieten van cultuur’, zegt Sjaak Driessen, ‘vergroot je je voorstellingsvermogen. Boeken en muziek brengen je op gedachten en ideeën waar je nog niet eerder op was gekomen. Ze laten je emoties ervaren waar je je nog niet van bewust was. Als mensen niet meer lezen, of als de vrijheid van schrijvers aan banden wordt gelegd, zul je zien dat politieke dogma’s aan kracht winnen. Uiteindelijk is dat een gevaar voor de samenleving.’

De waarheid spreken

Het vrije woord in de meest ruime betekenis staat in de bblthk centraal. Sjaak: ‘Je mag hier liegen en de waarheid spreken. Wij gaan niet censureren. Bijvoorbeeld als wij persoonlijk een populair boek over voeding onzin vinden, maar we weten dat een bepaalde groep Wageningers dat graag leest, schaffen we het aan. Wel brengt zo’n boek ons dan op het idee om een er een activiteit over te organiseren met de schrijver en bijvoorbeeld een onderzoeker van Wageningen UR.’

Zelf boeken inscannen

In 2014 moest de bblthk bezuinigingen. Maar dat is goed opgevangen door onder andere bezoekers zelf hun boeken te laten inscannen, en door bij activiteiten meer menskracht te vragen van organisaties die de activiteit mee-organiseren. Het resultaat is dat de bibliotheek nu meer doet. Stond de teller bij de deur eind 2005 nog op 112.000 bezoeken, in 2016 waren het er ruim 240.000, met dat jaar zo’n 22.000 unieke bezoekers. Dankzij de nieuwe inrichting, met een houten tribune voor 150 mensen en een ruim podium, is het voor organisaties ook heel aantrekkelijk geworden om met de bblthk een voorstelling of debat te organiseren.

(Digi)Taalhuis

De bblthk doet veel moeite om álle bevolkingsgroepen te laten genieten van kennis en kunst, ook de laaggeletterden. ‘Begin dit jaar zijn we gestart met het (Digi) Taalhuis’, vertelt Jac. ‘Vrijwilligers ondersteunen op vrijdagavonden mensen die vragen hebben op het gebied van taal, rekenen of computers. Ook gaan we naar lagere scholen om de taalgevoeligheid van kinderen te vergroten met gedichten, verhalen en muziek.’ Steeds meer werkt de bblthk in projecten met meerdere organisaties samen. Het (Digi)Taalhuis bijvoorbeeld, wordt door acht organisaties gedragen waaronder onderwijsinstelling ROCA12, Solidez , VluchtelingenWerk, Vrijwilligerscentrum, ’t Gilde en de Gemeente Wageningen.

Verbinding stad-universiteit

De bblthk legt ook verbindingen tussen de stad en de universiteit. ‘Vier jaar geleden zijn we al begonnen met de zondaguniversiteit waarbij onderzoekers lezingen houden voor de Wageningse bevolking’, vertelt hij. ‘De tribune zit vaak overvol.’ In oktober starten we met kindercolleges En ook de zogenoemde WUR-talks worden voortaan deels in de bibliotheek gehouden.

Meer kunstenaars van buiten

Sjaak Driessen heeft wel een wens. ‘Wageningen zou vaker activiteiten en tentoonstellingen met kunstenaars van buiten moeten organiseren. Voor het Belmonte festival in juni had hij bewust twee Surinaamse kunstenaars uit Amsterdam naar Wageningen gehaald om er hun vernieuwende theatrale poëzievoorstelling ‘Haar’ uit te voeren. Nu denkt hij erover een literair festival te organiseren met jonge Nederlandse en Duitse schrijvers. ‘Wil je van Wageningen echt een internationale stad maken, dan moet je zorgen voor een open cultuur, met in je programmering ook continu invloeden van kunstenaars en kunstenmakers van buiten Wageningen.’

Locatietheater verbindt met de plaats waar je woont

Theatermaker Remco de Kluizenaar verbindt al spelend mensen met een plek.

Op een avond in mei 2017, zo rond acht uur, zat op een afvalcontainer in de Nude een grote Plastic Man, gemaakt van plastic zakken, shampooflessen en ander plastic afval. ‘He, kom maar naar voren hoor’, riep deze Plastic Man tegen het grinnikende publiek. ‘Jullie kennen mij toch? Ik draag jouw boodschappen.’

Smelten en weer heel worden

De Plastic Man – een reus die wilde smelten en weer heel worden – werd gespeeld door Remco de Kluizenaar, Wageningse theaterman, muzikant, handige knutselaar en mede-initiatiefnemer van kunstenaarscollectief De Waterlanders. De straatact was onderdeel van een wijkwandeling met vier voorstellingen waaronder ook een act waarbij de bewoners als reuzen door een maquette van verplaatsbare kartonnen Nudeflats konden lopen. Het project, ook uitgevoerd in de Benedenbuurt, heet Buurtsafari.

Locatietheater

‘Met ons locatietheater verbinden we mensen met de plaats waar ze wonen’, vertelt Remco de Kluizenaar in zijn huis in de Benedenbuurt. ‘Als je na De Plastic Man weer langs die containers loopt, dingen waar je normaal gesproken geen aandacht aan schenkt, zie je die plaats toch anders.’ De wandeling ging ook door hofjes en langs water en moestuinen. ‘Veel mensen zeiden daarna niet te weten dat de wijk zo groen was. Ik hoop dan dat mensen daar eens vaker gaan zitten.’

Lelijke plaatsen

De Waterlanders, een collectief van vier kunstenaars, bieden op interessante plaatsen in een wijk of in de natuur een totaalervaring van theater, beeldende kunst en geluid. Dat kunnen hele mooie plaatsen zijn, maar ook vergeten, lelijke plaatsen zoals onooglijke steegjes met grijze achterdeuren. De groep speelt regelmatig op festivals waaronder Oeral, Karavaan en Chalons dans la rue en Les Envies Rhonements in d’Avignon. Deze zomer speelt ze op verschillende plaatsen hun voorstelling Oorkest. Het publiek, deels geblinddoekt, verzorgt zijn eigen concert met hulp van door de Waterlanders gemaakte instrumenten.

Effecten van kunst

‘Bewoners verbinden zich ook met elkaar’, zegt Remco de Kluizenaar. ‘Na afloop van een act praten ze vaak nog even over het thema. En theater kan ook veel onvoorziene effecten hebben zoals inspiratie op doen, en problemen weer van een andere, nieuwe kant zien. Misschien zat er in het publiek in de Nude wel een jongere die door onze voorstelling op het idee is gekomen ingenieur te worden.’

Verborgen compositie

Voor Impuls van Wageningen UR ontwierp De Kluizenaar een Verborgen compositie in de ruimte. Wanneer bezoekers in Impuls op witte stippen gaan staan die elk een eigen klank geven, dankzij software dat camerabeelden omzet in geluid, maken ze samen een compositie. ‘Ik probeer mensen aan het spelen te krijgen. Omdat ik zelf zoveel baat heb bij het spelen. Als ik even op de snaren van mijn gitaar tokkel, heeft het onbewuste alweer een probleem waar ik in vast zat opgelost. In dat spelen wil ik andere mensen ook meekrijgen. Er zou een herwaardering moeten komen voor het onbewuste.’

Niks nodig van de Gamma

‘Er komen echt zoveel oplossingen uit spelen. Bij veel van mijn uitvindingen heb ik gezien dat ik helemaal niks van de Gamma nodig heb. Laatst heb ik nog voor boven onze trap een stevig, uitschuifbaar wasrek gemaakt van bamboe en hout uit een container. Onze schutting bestaat ook geheel uit afvalhout. Het is goed dat op de Werf steeds meer wordt toegestaan dat Wageningers weggegooid hout of andere materialen meenemen.’

Bijenhotels en faunavoorzieningen

De Waterlanders maken theater met bijdrages van een gemeente, een bedrijf of, in geval van de voorstelling op Oeral, een NGO als de Vogelbescherming. Maar van dergelijk opdrachtwerk kunnen maar weinig zelfstandig werkende kunstenaars rond komen. De Kluizenaar klust daarom ook in de bouw. Nu werkt hij tijdelijk aan het opknappen van ruimtes in ’t Venster voor Vrije School De Zwanenridder die daar enkele klassen gaat huisvesten. Daarnaast verkoopt hij zelf gebouwde bijenhotels en faunavoorzieningen voor vleermuizen, insecten en padden – zootels.

Honderd euro voor een kaartje

De Waterlanders maken ook vrij, eigen theater. Maar daaraan verdienen de vier kunstenaars weinig. Mensen willen vaak niet meer dan een paar euro entree betalen, terwijl een voorstelling van twintig minuten ruim honderd euro per bezoeker zou kosten, als je alle tijd zou rekenen. ‘Zonder subsidies kan er dus geen vrije kunst worden gemaakt’, concludeert De Kluizenaar. ‘De gemeente heeft nu per jaar 2500 euro subsidie voor vrije kunst, maar dat ben je al kwijt met de organisatie van 1 schilderijententoonstelling.’ Meer opdrachtwerk, waarbij binnen een gegeven thema veel vrijheid is, zou ook tot meer kunst leiden. ‘Misschien zou wat van het geld dat nu naar wijkontwikkeling gaat (100.000 euro per jaar red.) naar kunstprojecten zoals Buurtsafari kunnen gaan.’

Opslag van materiaal

De Waterlanders mogen wel vrij van de gemeente de oude school op de Nolensstraat gebruiken, nodig om te klussen en voor opslag van al het materiaal voor voorstellingen. Zonder die faciliteit had de theatergroep niet bestaan. Remco de Kluizenaar: ‘Die ruimte hebben we echt nodig anders zouden we steeds nieuwe materialen moeten kopen of verzamelen, en een commerciële huurprijs van 2000 euro per maand hadden we nooit kunnen betalen. Om kunst te stimuleren, zou de gemeente dus ook vaker en sneller leegstaande gebouwen beschikbaar kunnen gaan stellen aan kunstenaars.’