Ik heb je niet gekend maar ik weet je Martijn,
ik hoor platanenblaadjes ritselen blijf vragen,
ik loop op het 5 Mei plein en zo’n nationale boodschapper,
na de regenwurm zowat het stilste beestje,
kleeft zich met z’n bolle spandoek vast
op mijn arm, luidkeels zwijgend Denk! in zwart op rood.

Een auto bevoorraadt De Wereld
rakelings langs de steen. Welke steen?
De wikkel van een ijsje, as van een sigaar
na een lunch als een plaatje,
blaadjes, studentenfietsen,
noten van fanfares van 5 mei,
het gewone voorbijgaan der dingen…

As, stof, tijd,
al die tijd is daar die steen,
al die tijd die mensen met dat gat in hun hart
in onze stad,
met dat gat in ons bestand.

Laurens van der Zee, stadsdichter Wageningen, 1 oktober 2014

Ter herinnering aan Martijn Coïni, medewerker van café De Vrijheid aan het 5 Mei plein in Wageningen, die in de nacht van 30 september op 1 oktober 2004 bij een roofoverval werd gedood. Op 12 september 2008 is een gedenksteen op het plein onthuld. De tekst op de steen luidt: MARTIJN – 1 oktober 2004 – niet te accepteren – blijf vragen blijf zoeken – denk.

Het bericht Martijn tien jaar 33 verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Wat gaan ze toch doen met onze zalen,
en de PlusBus kamer, de keuken met het drankhok,
ons buffet, de vitrine, de spullen voor de bingo?
Ik troost u: Dat gaat allemaal weg,
u hoeft er niet meer voor te zorgen, het is klaar.
Geef de deuren een klopje, de klinken een hand,
beasem een raam van het vissenkomkantoor,
fluister de gang dank en vaarwel – het is klaar
zoals vroeg of laat alles stopt
en transformeert. Verheug u, uw mooie jurk,
uw nette pak, al zoveel minder donker,
zal zich mengen met het palet van de stad,
met kind, met jong, met branie, met wit en bruin en zwart.
Het ketsen der keuen, het kletsen der kaarten, uw scrabblegerammel,
uw stem, uw lach, uw wandelverhaal,
uw rijtjes Frans, uw Herfstklankzang,
alles klinkt door in het stadskoor.

Het huis van een oudere heeft veel kamers, zet ze open, het is tijd:
In de Huizen van de Wijk zoekt een kinderhand de uwe,
vindt de rusteloze vluchteling in uw glimlach steun.
De muzikant, de naaister, leraar, klokkenmaker,
voor elk van hen gaat u bestaan, en zij voor u.

En blijft het centrum knagen voor koffie en een praatje,
kraak een pand, maak weer een Hoekje in Suisse,
vraag kerk of universiteit soelaas,
geef ons de kans u bij te staan. Iedereen weet:
De geranium is een sluipmoordenaar,
hij spuit een gas dat de geest verlamt
en van je lijf een plant maakt.

Aangeboden aan Solidez door Laurens van der Zee, stadsdichter van Wageningen, bij de sluiting van het seniorencentrum De Wielewaag, 26 juni 2014.

Het bericht Vaarwel huis, welkom huizen verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Wij kleine rechters hebben lijnen in ons hoofd,
lovend, straffend, schiftend, wegend:
zonder Goed en Fout valt niet te leven.
Arme drenkeling, verlatene, benarde aan de onderkant,
‘gewonen’ hebben brood op de plank,
de rest rest de voedselbank.

Dit zijn onze lijnen: Gewonen versus voedselbankers, en gewoon gewonen tegen zogenáámd gewonen maar in feite oud-voedselbankers, en je hebt gewonen maar oud-voedselbankers die het wél, en gewonen maar oud-voedselbankers die het niet willen weten, en je hebt gewonen maar eigenlijk oud-voedselbankers van wie niemand het meer weet, tegenover op het oog gewonen maar eigenlijk oud-voedselbankers plus natuurlijk de voedselbankers van nu, die allemaal hopen, hopen dat niemand het ziet en dat niemand het weet…

maar
armoe tekent,
armoe dragen, armoe leven, denken,
steeds weer armoe denken tekent,
angst voor morgen, het onverwachte,
dat waarvoor geen speling is,
schaamte, isolatie, pijn,
ja, die andere kant van de lijn
tekent een mens.

Het is tijd om te doen wat nodig is:
van alle lijnen een netwerk maken,
een visnet, vangnet voor de voedselbank,
inhalen zonder omhaal, doorgeven,
voor nu, voor morgen, voor jaren.

Laurens van der Zee, stadsdichter van Wageningen, bij de start van de Voedselhulpestafette voor de Voedselbank Neder-Veluwe e.o., zaterdag 24 mei 2014 in de bblthk van Wageningen.

Het bericht Lijnen verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Lang heb ik over een titel, dit lofdicht waardig, nagedacht maar ik bleef dwalen. Afgemat doch vol vertrouwen heb ik mij vannacht te ruste gelegd waarop ik vanuit het Alwetende de naam kreeg aangereikt. En die naam is: “Oh Wageningen”.

Oh, Wageningen

Als look perst zich uw perfectie door de poriën naar buiten,

nergens is de som der krachten zo nul als hier.

Wageningen, schoonheid is uw ware naam,

immers,

hoe soepel voegt zich het vrouw’lijk ronde

met der mannen forse lijn,

het bescheidene met het royale,

het cyclische met het verticale,

het sierlijke met het hoekige,

het afgeronde met het zig-zag-zoekende,

het volgende met het beginnende,

het klinkende met het zwijgende,

het matige met het forse,

de stille harmonie met het grote gebaar,

het rustpunt met de beweging,

de alfa met bijna de omega,

het gracieuze met het strakke,

het onderkruipertje met het kapitale,

het sobere met het exuberante,

ja, hoe fraai voegt zich

het rondgaande dat altijd ís,

met het neergaande dat weer ópgaat en dan,

in twijfel, toch neergaat maar dan,

oh onrust, wéér opgaat, om zich te verliezen in het niets,

oh Wageningen, hoe fantastisch

volgt op uw aanzet het vervolg,

volgt op uw hoofdeinde de rest van uw sponde,

door sierlijke pootjes gedragen,

hoe schoon volgt op uw harmonica de zingende mond,

werkelijk, Wageningen, schoonheid is uw naam,

want

hoe weergaloos zonder weerga

volgt op uw W de a!

Het bericht Oh, Wageningen verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Kom van die wolk af, ‘k waarschuw niet meer,
nu, nu, nu, nu, nu, nu van die wolk af,
‘k waarschuw niet meer,
kom van die wolk af, dat was de laatste keer.

Er was in Kniphorst een vrouw, die wilde op het bordes,
beroemde schrijver aan de hand, in de andere een fles.
De boeken lagen stil en de verkoper werd heet
en in de straat weerklonk zijn kreet:

Van dat bordes af, ‘k waarschuw niet meer,
nu, nu, nu, nu, nu, nu van die wolk af,
‘k waarschuw niet meer,
van dat bordes af, dat was de laatste keer.

Ze trok de stad omhoog naar dat zelfde bordes,
de dichters op hun zolderkamer riep ze naar de les,
de bieb, de boekenmarkt, het multiculti avontuur,
niets was haar te duur.

Een ondernemer, ik neem mijn petje af,
Ja, ja, ja, ja, ja een ondernemer,
mijn petje af,
een ondernemer, ze is er niet meer.

Er kwam een vreemde man en die luisde haar er in,
ze voelde zich prinsesje maar het ging om zijn gewin.
Wij zagen het gebeuren maar we waren machteloos,
en naar haar raam riepen wij boos:

Kom van die wolk af, ‘k waarschuw niet meer,
nu, nu, nu, nu, nu, nu van die wolk af,
‘k waarschuw niet meer,
kom van die wolk af, dat was de laatste keer.

En iedereen werd kwaad en zei áán is de boot,
stop met die relatie anders wordt het je dood,
maar zij werd eigenwijs en wij ten einde raad,
dus nu klonk het in de straat:

Ga van die vent af, ‘k waarschuw niet meer,
nu, nu, nu, nu, nu, nu van die vent af,
‘k waarschuw niet meer,
ga van die vent af, dat was de laatste keer.

En toen kwam de laatste keer, het was een drama in de nacht,
we slaan ons voor de kop, we hadden dit niet verwacht,
we knarsen tand en wringen hand met tranen in het oog,
en we roepen naar omhoog:

Kom van die wolk af, ‘k waarschuw niet meer,
nu, nu, nu, nu, nu, nu van die wolk af,
‘k waarschuw niet meer,
kom van die wolk af, dat was de laatste keer.

En Sjaak en Bets en Hanny en Masood zijn nu alleen,
ze modderen wel verder maar ze weten niet waarheen,
it’s lonely at the top, ’t is maar dat je het weet,
en in de straat weerklinkt hun kreet:

Kom van die wolk af, ‘k waarschuw niet meer,
nu, nu, nu, nu, nu, nu van die wolk af,
‘k waarschuw niet meer,
kom van die wolk af, dat was de laatste keer.

Geef ons een seintje, dat je aan ons denkt,
Ja, ja, ja, ja, ja dat torenhaantje,
ben jij het die ons wenkt.
Wij zullen doorgaan, voor de cultuur.
Wij zullen doorgaan, voor de literatuur,
voor Wageningen, tot ons laatste uur!

Kom er af, Mariaaan!!!!!!!!

Het bericht Kom van die wolk af! verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Er liggen bunkers voor de binnenstad getekend
hoger dan de Hoogstraat, berger dan de Bergstraat,
zwaarder dan het zwaarste water
van die op te graven gracht
waar iedereen brood in ziet
maar niemand geld in wil steken.

Krijgt de ontwikkelaar echt zijn zin,
zijn volk en raad zo mak als het schijnt?
De laagste drempel voor het hart,
entree naar gracht en Markt,
Bergstraat, bieb en Hoogstraat,
verkwanseld voor wat water?

Bovenin komen aardige mensen,
je gunt ze hun auto in de bunker vlakbij.
Op de tekening brengt een serveerster blij
bestellingen naar het terrasje
aan het grachtje. Tja, we hadden alles
toch wat stadser gedacht.

Een ondernemer heeft Van der Kolk bewaard,
een stijlvol echt Wagenings welkom.
Wie redt de Stationsstraat? Zoveel gebeurd,
nu treurend, wachtend, afgeleefd.
Met durf word jij een klassiek vervolg.
Of zijn je dagen geteld?

Onze naam is groot maar onze daden benne klein,
‘t stagneert op braakland Kirpestein
aan de drukste weg door een zwijgende stad,
die zijn gracht voor de passanten,
even zoveel klanten, verbergt
achter Parkeren en een heg.

Je kan nóg zo mooie folders maken,
bezwerend ‘bruisend’ roepen,
‘Proef Ons’, ‘samen’ en ‘Task Force’ –
met een hand die neemt wat de andere geeft
is het dweilen met de kraan open.
Dus Wageningen, let op uw saek!

Laurens van der Zee, stadsdichter van Wageningen, maart 2014,
naar aanleiding van de discussie over het heropenen van de stadsgracht, waarin vraagtekens bij de door de ontwikkelaars getekende massale nieuwbouw al jaren taboe zijn. Let wel, ook de dichter is voor open, maar dan echt, en totaal!

Het bericht Wageningen let op uw saek verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

zonder ons was het huilen geweest, huilen en paniek,

want dit Jaar kwam erg onverwacht.

Wageningen kreeg het feest dat Wageningen verdiende,

wat Wageningen miste weet geen mens.

Wij van het Comité drinken nu de laatste fles leeg.

Tussen de kussens van de bank lagen nog zoutjes.

Bij dit laatste maal gaan we stempelen,

de goeden goed, de fouten lekker fout

en strakkies gaan we mooi zitten voor het Portret.

Hé, het portret! Wie zou dat ook weer regelen?

Komt Stöver, Mulder, een Kamphuis of een Reijers?

Of iemand met een kwast zoals een Haan, een Offerhaus?

Een plaatje richting Staalmeesters zou aardig zijn,

voor ons, de Fixers van het Feestjaar.

En dat was pas het begin,

dit stadje heeft ons immers nodig, nu

én over vijf én vijftig jaar.

Want wij weten wie en wat werkt en wie niet,

dus wij gaan Van Rumund helpen

met bezemen door het apparaat.

De hele stad schudden we ook even op,

dat zogenaamde bruisen gaat nu echt wat worden.

Kortom Wageninger, wees niet bang dat wij stoppen,

je mag slapen als een blok respectievelijk roos.

Het W-team pakt door. U hoort van ons!

Laurens van der Zee, stadsdichter van Wageningen, bij het slotdiner van het vrijwilligerscomité Wageningen750 met VIPS van de gemeente Wageningen, in restaurant Het Carillon, 28 januari 2014.

Het bericht U hoort van ons verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

We zitten goed in de kaas maar slecht in het brood. Als jij eerder thuis bent, haal jij het dan?

Aan de thuishulp. Beste thuishulp, mijn vader wordt nu wel heel vergeetachtig en hij herkent mij ook niet meer. Let u extra op? Het ruikt een beetje vreemd soms. En hij laat de voordeur open staan. Het kan eigenlijk niet veel langer zo.

Liefje, heerlijk rustig dagje gehad. Zelfs de buurvrouw kwam niet langs, mag in de krant.

Iemand heeft al wéér de verkeerde container meegenomen!

Jolanda ik ben even de stad in. Hoe was het op school? Neem maar een koekje. Deur dicht! Liefs, mama.

Als je dit briefje leest ben ik weg en ik kom niet meer terug, ik kan het niet meer aan. Mijn belangrijkste spullen heb ik meegenomen en voor de rest neemt de advocaat contact met je op. Hij weet waar ik ben maar doe geen moeite. Als je je anders had opgesteld had het niet zover hoeven komen. Zoek het maar uit verder, ik kies nou voor mezelf.

Er is veel te veel van die kool tekort! Ben bijhalen.

Liefje toen ik vanochtend naar mijn werk ging vanuit ons huis kon ik het bijna niet geloven maar toch is het waar dat wij nu samen zijn, achter één deur. Ik ben zo gelukkig!!!

Ik haal om ½ 6 Liesje af van gym. Ze is trouwens haar huissleutel weer eens kwijt. Breng jij Joris straks naar muziekles, ik doe het nou al twee weken.

Steeds wanneer ik de wc doortrek trekt dat wijf van boven ook door, en die van naast slaat met haar deuren als ik eens een keer een deur dicht doe, ze hebben afgesproken mij zoveel mogelijk te pesten en wanneer doe jij er nou eindelijk eens wat aan, ik sta er helemaal alleen voor! Waarom mag ik niet in vrede leven net als iedereen! Ik hou het niet meer uit, ik ga door de stad lopen en als ik terugkom en je hebt nog steeds niks gedaan maak ik net zoveel stennis totdat de politie komt en dan zal ik iedereen wel eens vertellen hoe het zit.

Ha mam ik had een 8 voor rekenen mocht ik dan twee koekjes? Ik heb ze vast genomen en ik ben bij Lucia spelen en zij had ook een 8 en zij heeft ook twee koekjes dat is toch wel goed hè? Tot straks, J.

Ben naar de dokter geweest, ziet er niet best uit, vertel het straks wel. Ben naar de apotheek. Waarom ik!

Heb voor Joris toch nog Lego gekocht, schrijf jij svp het gedichtje dan zijn we nog op tijd klaar. Ben naar de bieb voor een opening. De burgemeester en veel schilders komen, dat wil ik niet missen!

Ben naar de opening van Wageningse Deuren geweest, zó leuk! Wat is schilderen toch mooi. Kreeg er zin in. Ben nu naar de Action dus. Onze serre doen we toch niks mee.

Ben net naar de opening van Wageningse Deuren geweest, zó leuk! Ze hadden een echte deur voor de burgemeester. Die stadsdichter was eigenlijk ook wel aardig. Hij zei dat hij die deuren werkelijk erg mooi vond, nooit geweten in Wageningen en zo, kan mooie serie worden met deze buitenkanten als begin, wel veel buitenkant trouwens op één hel en een paar paradijzen na, hij had het over iets met lagen of zo, en toen gaf ie aan het eind aan Het Gelders Palet een enórme bos met enórme sleutels zodat ze voor de volgende expositie kunnen schilderen wat er allemaal áchter die deuren gebeurt. En toen feliciteerde hij ze. Iedereen vond het leuk. Straks samen een drankje? Hoogste tijd!

Stadsdichter Laurens van der Zee bij de opening van de expositie Wageningse Deuren van Het Gelders Palet, in de bblthk op 4 december 2013

Het bericht Huishoudbriefjes, gevonden op Wageningse keukentafels verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Vervolgens mag de herfst je koortshoofd koelen,
je mag regen je rode ogen laten spoelen.
Des winters mag de vluchteling hardop schreeuwen,
want sneeuw dempt.

Dan is het lente. Nieuwe kansen!
Dit Paspoort toont je waar je taalles krijgt.
Nederlands is echt iets minder erg dan het lijkt,
het begin was: Hebban olla uogala…
Dus alle vogels een nest, behalve wij.
En je hoort er helemaal bij
als je een uitdrukking durft:
“Met u, beschaamde burgers,
zou ik zó graag op mijn toekomst toasten,
en alle ellende vergeten,
maar met uw beschaafde Staat,
is het kwaad kersen eten”.
Hou die er in.

Trouwens, vroeger ging het van
Va-der leest de krant.
Moe-der ver-telt een ver-ha…

Zeg,
in dit handboek staat vast wel
waar je zakdoekjes kunt kopen,
en waar voer voor je vis.

En waar, als het van je geloof mag,
de drankzaak is.

Laurens van der Zee, stadsdichter, bij de presentatie van het Paspoort van Wageningen, wegwijzer voor ongedocumenteerden, in de bblthk te Wageningen, 20 november 2013.

Het bericht Je mag veel verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Gebouwen van gezag en nog wat

Over het ideale openbare gebouw heb ik vroeger wel eens gefilosofeerd, lang voordat ik de grootse status van stadsdichter had bereikt. Mijn eigen persoon als maatstaf nemend, heb ik toendertijd gesteld dat er in elk overheids – of ander dienstgebouw direct na de ingang een schuilhoek voor verlegenen zou moeten zijn. In lijn daarmee heb ik er voor gepleit om een verlegene op te nemen in het panel dat het programma van eisen voor openbare gebouwen opstelt, naast de obligate gehandicapte joodse homofiele negerin, een of andere bouwkundige, een linkshandige huisvrouw, een adhd-kind en een dichter. Oh ja, én iemand van de opdrachtgevers natuurlijk.

Van het lezen van Gebouwen van Gezag – 750 jaar monumenten van macht en pracht in Wageningen heb ik veel geleerd; mijn voortschrijdend inzicht is nu, dat in het eerder genoemde panel ook een schoonmaakster of koffiedame, een daadkrachtige regent en een levenslustige jongste bediende dienen te worden opgenomen. Waarom?
Wel, vroeger, in het pre-democratische tijdperk, deden ze niet aan panels. Daarom hebben de Wageningse gebouwen die oorlogen, ambitieuze burgemeesters en calculerende universiteiten hebben overleefd een groot manco achter hun trap – dan wel klokgevel. Eeuwenlang hebben ze een ruimte ontbeerd die meer dan enig ander lokaal de gelegenheid had kunnen bieden tot een ongedwongen ontmoeting der standen, een gelijkschakeling van machthebber en ondergeschikte, ja zelfs tot een omkering der verhoudingen. Want hoe is het eigenlijk al die tijd de ménsen vergaan in die gebouwen die we nu monumenten noemen, en waarvan we elke knipvoeg, pilaster en latei in kaart hebben gebracht? Tijden veranderen, maar macht bleef macht en waar bovengeschikten zijn, zijn ondergeschikten. Bazen, bazinnen, bedienden en cliënten hebben een deel van hun leven gezamenlijk inpandig doorgebracht. Werden daar dag in dag uit de verhoudingen bevestigd, of waren er mogelijkheden om, zoals de Wageningse professor Wertheim vroeger zei, ergens een contrapunt te zetten?

Welnu, over de ruimte die dit mogelijk had kunnen maken, beter gezegd over dit instituut, heb ik voor de presentatie van “Gebouwen van gezag…” het volgende versje gemaakt. Ik heb het kort gehouden, elk monument uit het boek verdient eigenlijk een couplet, maar het gaat om het idee en dat zal de meesten van ons als ervaringsdeskundigen snel duidelijk zijn…

Het havenkantoor is van het Nieuwe Bouwen, jaren ‘20, kind van zijn tijd,

’t is een en al kracht en eenvoud en functionaliteit.

De ingenieur staart uit het raam , ’t is warm, zijn stropdas knelt,

maar hem knelt meer, hij heeft het nog aan niemand verteld.

Daar stopt de truck met oliën, er uit springt een jonge chauffeur,

op slag licht het gemoed op van de geprangde ingenieur.

Maar ach, arme nette man en mooie chauffeur met blote bast:

Nergens in dit monumentale pand een bezemkast!

De macht van het Wagenings kasteel was ongeëvenaard,

met brouwerij, geschutstoren, een stalling voor tien paarden.

De drost was oppermachtig, en achter ieders rug

smokkelde hij ruig volk binnen over de achterbrug

en groeide en groeide het getal van onstuimige mannen

die zich eerder vroeg dan laat wilden ontspannen.

Zo bezorgden ze de burgers in de stad veel last

want nergens binnen dit monumentale pand een bezemkast!

Stadhuiskoffiejuffrouwkontjes zijn al eeuwenlang een feest,

secretaressedecolletés wekten in menige baas (M/V) het beest.

Vroede vaders kwamen in geestelijke en kruiselijke last

maar nergens in dit monumentale pand een bezemkast.

Daarom, ter ontspanning van receptie, klerk en magistraat

dus uiteindelijk voor de efficiency van het ambtelijk apparaat,

stel ik als geschenk van het volk voor, wat in de nieuwbouw vast nog wel past,

een discrete maar centraal gelegen top-of-the-bill met een lampje voor “bezet”

en een kapstok, wasbakje, zacht muziekje enzo … bezemkast!

Het bericht Gebouwen van gezag en nog wat verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

In onze jubelstad zijn nog huizen
waar het buiten veiliger is dan binnen,
waar alles van de kanker- en de teringsoort is,
van vastgelopen ouder op het bleke nageslacht.
Sinds wanneer is iets normaal omdat het er is?

En hoe sterk staat Wageningen? Bouwheren,
beterweters, hebbers, zieners, klagers
belagen deze veste,
prikken in het mager apparaat
– ons stadje, met een feeststrik om,
en het instinct van een oester.

Waar is de kracht die ons wapen ons beloofde?
Waar zijn de leeuwen? Niet van die brommers
maar aardige leeuwen,
met de kop vol kennis en diploma’s,
een helikopterblik, ogen in hun rug,
vijf poten en een menselijk gezicht.
Ja, zulke moeten we kweken
en ze het beste geven van ons allemaal!

Misschien is het toeval maar misschien ook niet
dat in Wageningen “wagen” zit.
We moeten blijven zeggen hoe onze stad kan zijn
want anders blijven wij
hoe wij zijn vandaag.

Laurens van der Zee, stadsdichter van Wageningen
bij de presentatie van de Structuurvisie Wageningen,
Junushoff, 11 juni 2013.

Het bericht Te wapen Wageningen verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

 
Het is stil. Toch is het vol,
verhalen kleven aan de muren,
zij die hier niet zijn zijn hier elke dag,
een schot, een lach, een ratelende kar,
een man in lompen, een vrouw zo ver…
Helden, verdorden, hier in onze Hoogstraat,
trilogieën op de Markt, feuilletons,
opmerkelijk veel feuilletons
in onze Wageningse goten!

 
Waren wij werkelijk wie wij zijn op straat,
een zombie was er een professor bij.
Schrijven is de mens verwoorden, ontleden, eren,
de ware mens die wij ook hier zijn, ver
van waar het zogenaamd gebeurt.

Laurens van der Zee, stadsdichter vanWageningen, bij het literair festival Boek & Feest, 20 – 21 april 2013, Wageningen

Het bericht De Hoogstraat is de wereld verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Met stokken, steen en brons zijn ze begonnen,
aanpakkers van toen, die ploeteraars,
die modder, zand en veen en klei ontgonnen
en steeds weer buigen moesten voor veroveraars.

Wageningen hebben zij ons gegeven,
de werkers van weleer, die moesten doorgaan,
die vechten moesten om te overleven.
Hun schouders zijn het waarop die stad kan staan.

Ja, kind op kind op kind zijn wij op ouders,
ouder en ouder en ouder en ouder,
schouder aan schouder aan schouder aan schouder…

Dit is de stad die wij ontvingen,
daar zorgen wij voor, die geven wij door.
Wageningen is zevenhonderdvijftig jaar stad
en die dat stad zijn wij!

Laurens van der Zee, stadsdichter van Wageningen, bij de opening van het feestjaar Wageningen 750 stad, op 10 januari 2013.

Het bericht En die stad dat zijn wij verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Vooraf: SCHRIJNEND IS EEN PRACHTIG WOORD

Schrijnend is een prachtig woord, qua woord. Het snijdt in je keel en je oren net zo effectief als in je ziel. Schrijnend is een bijzonder soort onomatopee, om het eens klassiek te zeggen. Dus als je van taal houdt kun je met het huidige asielbeleid je hart ophalen.

In sommige zogenaamde culturen is isolatie een straf, zwaarder dan de dood. Je bent er en je bent er niet, je spreekt, roept, huilt zonder geluid. Daar ga je aan te gronde. In ons beschaafde land komt de doodstraf niet meer voor maar daar is alles mee gezegd: Duizenden mensen leven hier als een vis in een kom, in een niemandsland, in stress en uitzichtloosheid; duizenden levens, talenten en kansen worden vergooid*. Uitgeprocedeerden, illegalen, tussen-wal-en-schippers, schrijnende gevallen, dolenden, zij die verstrikt zijn in onmogelijke regels, ook zij zijn de toekomstige broeders over wie het Europese volkslied zingt. Maar dat is natuurlijk maar een liedje. En bovendien zijn we nog geeneens een volk. Als we zo doorgaan worden we dat ook nooit. Want wat we aan de minsten onder ons geven, dat geven we aan elkaar.

JIJ EN IK

Het had maar zó gekund dat ik jou was geweest,

pech voor jou!

Het scheelt maar een haar, maar welke,

daar zijn de geleerden niet achter

en steeds als ze kijken is ie kleiner.

Jij bent huilend ter wereld gekomen want je wist al waar je terecht kwam.

Je werd wakker en de stagnatie was nog daar, je werd wakker

en de oorlog was om je heen.

Is het een wonder dat je je leven en je toekomst wilde redden,

dat je de succesnummers van het Westen dan maar zelf kwam halen

of dat je op z’n minst vluchtte naar het licht?

De scheuren in deze onhoudbare wereld lopen tot onze deur.

Nog even en ze zijn er. Keihard

bellen ze aan (nog), keihard

willen ze werken en wonen. En hun kinderen, keihard

willen ze poppetjes tekenen en Iets Worden later.

Dat treft, want de rollatorgolf komt er aan (ik voorop),

en sowieso komen we jongleurs te kort

om al onze bordjes in de lucht te houden,

onze toeters en bellen en rechten en plichten,

onze normen en certificaten. Want we gaan vastlopen,

ja, we lopen vast.

En dan had ik maar wát graag jou willen zijn.

Pech voor mij!

*Fragment uit mijn speech “Kans” op de Markt in Wageningen, 23 september 2008, bij de actie “Grensgevallen”

[…] Voor ons als burgers  is het een onverdraaglijke gedachte dat mensen van goede wil geen eerlijke kans krijgen. Want wat is erger: een slecht mens een kans geven of een goed mens géén kans geven? Ik denk het laatste: een goed mens géén kans geven om te zijn wie hij is of te worden wie hij zijn kan, is een onherstelbaar verlies voor hemzelf en voor de maatschappij tot in de verre toekomst, vele generaties vanaf nu. En de goeden hebben we juist zo nodig! […]

Het bericht Jij en ik verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Ja, je buren, daar heb je wat aan.

Ze vangen je post en je kinderen op,
praten tegen de kat en de plant.
We roepen wat vanuit de achtertuin,
lachen wat bij de voordeur, met de sleutel in de hand,
ja, hier is het fijn, hier moet je zijn!

Maar waar is de wereld? Waar is die wereld die wij óók zijn,
mee-maken, in- en uitademen,
die op ons inbeukt om aandacht, flitst in onze moede ogen,
hel en hemel tegelijk, en waar staan wij?
Onze achtertuin kan al lang de wereld niet meer bevatten.
Hoe leren wij dan, ons tot haar te verstaan?

Het antwoord ligt in onze stedenband.
Daar, waar ver over de grens een plaats voor jou is,
een koffie, een welkom, je kent elkaars verhaal
en pakt de draad weer op.
Oefenen, uitoefenen, spelen en werken,
een partnerstad is je eerste stap naar wereldburgerschap.

Tijdgenoten, lotgenoten, bondgenoten zijn wij.
Dus koester wat gezaaid is, oogst wat gegroeid is,
laten we vieren wat al zo lang terug begonnen is:
Onze stedenband!

Laurens van der Zee, stadsdichter van Wageningen, bij de viering van 20 jaar officiële stedenband tussen Mörfelden-Walldorf (D) en Wageningen (NL), 30 juni 2012

Weltnachbarn

Ja die Nachbarn, auf die kannst Du bauen.
Sie kümmern sich um Post und Kinder,
sprechen mit der Katze und den Pflanzen.
Wir rufen was über den Gartenzaun,
lachen was an der Haustür, mit dem Schlüssel in der Hand,
ja, hier ist es fein  zu sein!

Aber wo ist die Welt? Wo ist die Welt die wir auch sind,
mit-machen, ein- und ausatmen,
die fordernd auf uns einschlägt, unsere müden Augen blendet,
Hölle und Himmel zugleich, und wo stehen wir?
Unser Garten kann die Welt schon lange nicht mehr fassen.
Wie lernen wir dann, uns in ihr zu verstehen?

Die Antwort liegt in deiner Städtepartnerschaft.
Dort, wo weit hinter der Grenze ein Platz für Dich ist,
ein Kaffee, ein “Willkommen”, die Geschichten sind bekannt,
ihr nehmt den Faden wieder auf.
Üben, ausüben, spielen und wirken,
eine Partnerstadt ist dein erster Schritt zur Weltbürgerschaft.

Zeitgenossen, Schicksalsgenossen, Verbündete  sind wir.
So pflege was gesäht, ernte was gewachsen,
feiert womit man so lange her anfing:
Unsere Städtepartnerschaft!

Laurens van der Zee, Stadtdichter von Wageningen, zur Feier der zwanzigjährigen offiziellen Städtepartnerschaft zwischen Mörfelden-Walldorf (D) und Wageningen (NL), 30 juni 2012

Übersetzung aus dem Niederländischen von Michaela Kiklas

Het bericht Wereldburen verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Elke stap een naam,

elke stap een mens, in onvrijheid gestorven.

Alle stappen in deze tocht schieten nog te kort

om onze doden te gedenken,

al onze doden te bedanken,

en ze te zeggen

dat het niet voor niets was.

Want wij gaan door waar zij gebleven zijn.

Wij zijn vrij, al lang

kennen generaties geen oorlog meer,

maar onrecht en onvrijheid slapen niet.

Vrij zijn is dus waakzaam zijn en weten van de wereld.

Vrij zijn is dus in het klein en in het groot

vrijheid voorleven, vrijheid doorgeven,

en recht doen aan je naaste, je gezin, je wijk,

in onze stad die zo met vrijheid verbonden is,

ja, in de wereld, met de rijken en de armen,

met of zonder dak of paspoort, want vrij zijn

is het geboorterecht van ons allemaal.

Kleine stappen, grote stappen – alles telt.

Elke dag een stap, in hun naam…

Het bericht Stille tocht, sterke tocht verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Ik ben Wageninger maar dat maakt niet uit, ik kan evengoed een cultuurdrager zijn. Trouwens, iets dragen ís al cultuur: Dragen wordt in elke cultuur weer anders gedaan, een stratenmaker zul je niet vaak zien met een tasje onder zijn arm en op het hoofd wordt in dit land al helemaal niets vervoerd. Wel in Afrika, en daar praten en zingen ze ook heel anders dan wij hier, terwijl we toch allemaal als onbeschreven blad geboren zijn. Zo zie je dat je groeit en opgroeit in de cultuur die jou omringt; de kans is groot dat je daar je hele leven in wonen blijft en dat je die cultuur ook weer aan je nakomelingen doorgeeft. Ze noemen dat wel de GVR en dan bedoelen ze niet de Grote Vriendelijke Reus maar de Grote Vicieuze Reproductiecirkel: Kinderen die in een elitegezin geboren worden krijgen de beste begeleiding en de beste scholen en via hun eliterelaties ook nog eens de beste kansen op de beste posities ook al staat er in onze grondwet dat iedereen gelijk geboren is en gelijke kansen moet krijgen. Het is ook geen ijzeren wet dat het zo gaat, uiteraard ontsporen er een stel en gaat er in diverse trajecten van alles mis, maar over het algemeen genomen en over langere tijd bezien werkt het wel degelijk, in het ene land meer dan in het andere.

Aan de andere kant van de maatschappij gaat het al net zó: Als je de pech hebt geboren te worden in een gezin dat zich in staat van oorlog met de staat beschouwt dan kun je in allerlei dingen heel goed worden, je wordt een vechtertje, rap van tong en sterk van lijf, jou maken ze niks wijs, jou pakken ze niet ook al zijn ze daar voortdurend op uit, maar in een geordende maatschappij als de onze stoot je dan wel vaak je neus en loop je kans dat het matig met je afloopt. Die mensen uit die verschillende lagen van de samenleving begrijpen ook eigenlijk helemaal niets van elkaar.

En om nu – eindelijk – de ene opvatting van cultuur met de andere te verbinden: Dat wat je denkt, voelt, mooi vindt, dat wat jou ontspant of interesseert of gelukkig maakt, dat wat je wilt leren of waar je in de buurt van wilt zijn, dat heeft veel te maken met de omgeving waarin je leeft en waarin je bent opgegroeid. Het is niet allesbepalend, maar het zet je wel op een spoor. Op het spoor van die grote C van piano, ballet en vreemde talen, of op het spoor van cultuur met een kleine letter – een onmogelijke indeling maar daar schijnen volkstuintjes, duivenverenigingen en smartlappen mee bedoeld te worden. Die scheiding vind ik gevaarlijke onzin want het loopt allemaal in elkaar door, het een kan niet zonder het ander, heel wat kinderen uit de harmonie zijn later topmuzikanten geworden en als je nú zuinig leert zijn op je speelgoed ben je dat later ook op je porselein. Hoe vroeger je met verkennen en oefenen begint des te beter is het. Vandaar de stoel waar ik op zit want hij heeft zoals u weet vier poten en dat zijn voor mij de vier pijlers voor een cultureel gezonde samenleving. Twee pijlers hebben te maken met wat ik noem “Voorleven” en twee met “Mogelijk maken”.

Poot nummer een is Voorleven in het gezin. De ouders en anderen in de omgeving waarin je opgroeit moeten culturele interesse voorleven in wat ze doen en laten en in wat ze zeggen en niet zeggen. Stoelpoot twee is het Voorleven in de leeromgeving waarin je in je ontvankelijke jaren verkeert, van kleuter tot jong-volwassene: Een wiskundedocent hoeft natuurlijk geen aria te zingen maar de sfeer op de scholen moet open en cultuurvriendelijk zijn. De derde stoelpoot staat voor de Leermogelijkheid: Danslessen, muzieklessen, leesclubs, sportlessen moeten betaalbaar zijn, er moeten docenten voor zijn en muziekscholen en bibliotheken, de instrumenten moeten te huur zijn, de boeken moeten te leen of te koop zijn. Tenslotte poot vier: De Uitvoeringsmogelijkheid. Voor alle kunsten en kunstjes moeten er podia, media en andere gelegenheden zijn en wie er zijn beroep van maakt moet daar naar behoren voor betaald worden, zelfs dichters…

Deze vier pijlers moeten in evenwicht zijn, ze horen bij elkaar. Ze hebben ook verplichtingen tegenover elkaar en dienen elkaar een spiegel voor te houden: Het gezin, de vereniging, de school, de wijk, de gemeente, de overheid, de culturele organisaties. Haal je van deze pijlers wat weg dan gebeurt er wat we hier en daar in de samenleving zien gebeuren en wat we in Wageningen moeten zien te voorkomen, en wat ik nu als slot zal demonstreren. Waar is de zaag!

(Zaagt poot 1) Daar gaat het Voorleven door de ouders: Het kan ze niets schelen hoe hun kind zich ontwikkelt, ze lezen het niet meer voor, stimuleren het niet, nemen het  nergens mee naar toe.

(Zaagt poot 2) Daar gaat het Voorleven in het onderwijs: Creatief en zelfstandig denken wordt niet meer aangemoedigd, de kinderen moeten “binnen de lijntjes” kleuren, en geen excursies meer.

(Zaagt poot 3) Daar gaat de Leermogelijkheid: Geen docenten meer voor muziekscholen en danslessen, onbetaalbare boeken en instrumenten, geen bibliotheken meer.

(Zaagt poot 4) Daar gaat de Uitvoeringsmogelijkheid: Theaters en andere podia worden te duur of verdwijnen helemaal, evenals andere media.

Hé, het is nog steeds een stoel! Maar wel een andere dan we eerst hadden. Zou dat inhouden dat onze vroegere stoel ook anders had kunnen zijn? Hoe ziet onze ideale stoel, ons ideale culturele klimaat er eigenlijk uit? Iets om over na te denken!

*Idee “stoel” in samenwerking met Anneke Rot, Muzemakers VOF, Wageningen

www.muzemakers.com, www.laurensvanderzee.nl .

Het bericht Cultuur is een stoel is een stoel verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.

Vogels stil, bomen staan,
het is zoals het is, ze zeggen dat alles trilling is,
dat elke pijl raak is en dat een ster nooit dooft
maar tussen zwart gordijn glipt naar een ander toneel
waar wij op Mars zijn, of Romeinen, zeggen ze.

En ja, wij zijn geraakt, de stad wordt anders wakker
– ook de hond.
Geen melk, geen brood, geen dienst vandaag,
geen autobrom of belfiets,
kalm zijn wij naar het ijs gegaan. En schaatsen.
Het heet natuurijs want het gaat vanzelf,
niemand kapitein.
De kleinen met een stoel, de sterken hard,
daar zwiert de Jolleberger Raad van Elf,
daar het nieuwe duo
van ons ‘toekomstbestendig theater’ – hebben wij weer!
Als ze 2013 maar halen. Als we allemaal
2013 maar halen.
Zie die zigeunerin achtjes draaien.
Dat komt, ze praat met doden, maar nu even niet.
Horeca loopt broedend rond, ziet florijnen flonkeren
voor slim bemeten dienstjes in de zopiebranche.
Die taaie die het beter weet veegt ijs.

Wageningen is leeg.
Hier waken dichter en burgervader.
Tussen theekoepel en torentje loopt een lijn.
“Gaat ie goed Geert?”, vraagt de dichter.
“Een makkie, er is niemand. Zelfs Corrie is schaatsen”
“Gelukkig heeft ze een flinke paardenstaart”
“Hoezo?”
“Handig voor als ze onderuit is gegaan”.

De mannen lachen. Dan gaan ze weer aan het werk.
De Vader keurt iets goed, de dichter
asemt een bloem van een ruit,
zijn Aladdin tovert warmte schaars.
Hij schrijft wat, loopt een rondje
en verzet een woord.
Daar heeft het volmaakte niet van terug,
schaakmat, de dichter wint,
onderwijl houdt ie over de dijk de meute in de gaten:
Schaatsgedruis? Mutsen? Dassen? In orde.
(Soms klimt hij in de plataan – die staat daar niet voor niets).

Het is zoals het is, we doen wat we doen
om wie wij zijn en worden,
schaatsen en waken en bellen en hopen
en zien en niet zien en groeien en gaan.
Bij ons gaat het vanzelf, niemand kapitein,
omdat we aangeraakt zijn.

Laurens van der Zee, stadsdichter van Wageningen, februari 2012

Lees de toelichting van Laurens van der Zee op het gedicht »

Het bericht Geraakt in februari verscheen eerst op Cultuur in Wageningen.